TƯƠNG QUAN GIỮA CÁC SÁCH TIN MỪNG
Tin Mừng được truyền đến chúng ta dưới hình thức bốn cuốn sách nhỏ. Đọc qua, ai cũng thấy sách Tin Mừng thứ tư, có những đặc tính cho phép đặt cuốn sách này riêng ra. Ba sách Tin Mừng Mát-thêu, Mác-cô, Lu-ca là những lời chứng được biên soạn trước sách Tin Mừng thứ tư. Tin Mừng Mác-cô hầu chắc phát xuất từ Rô-ma và có lẽ được viết vào khoảng năm 65-70. Hai sách Tin Mừng Mát-thêu và Lu-ca được viết 15 năm sau, không phản ánh cùng một môi trường và nhằm những độc giả khác nhau. Tuy vậy, cả ba cuốn sách đều trình bày giống nhau nên được gọi là nhất lãm nghĩa là cùng nhìn một lúc vào ba bản văn, để thấy những chỗ giống nhau và khác nhau. Nhất lãm là tên một cuốn sách xuất bản vào cuối thế kỷ XVIII. Sách chia làm ba cột, mỗi cột in bản văn một cuốn sách song hành với nhau để tiện việc so sánh.
1. Sự kiện nhất lãm
Có các điểm giống nhau và khác nhau giữa ba sách Tin Mừng liên quan đến các tài liệu được sử dụng, thứ tự các tài liệu cũng như cách thức diễn tả. Về các tài liệu thì đây là bảng thống kê tổng số các câu chung trong hai ba sách.
Các câu Chung trong cả ba Phúc Âm
Chung trong Mát-thêu và Mác-cô
Chung trong Mác-cô và Lu-ca
Chung trong Mát-thêu và Lu-ca
Riêng của mỗi tác giả
Do đó, ngoài những phần chung còn có những phần riêng của mỗi Tin Mừng.
Về thứ tự thì các đoạn văn được xếp đặt thành bốn phần lớn:
Về các trần thuật cũng có liên lạc mật thiết giữa ba sách, như trong các trích dẫn sau đây đều thấy dùng cùng một từ άφιεναι (aphienai): Mt 9,6; Mc 2,10; Lc 5, 22 hay chỉ có 2 trên 63 chữ là khác nhau trong Mt 3,7-10; Lc 3, 7b-9. Nhưng rồi đột nhiên lại thấy xuất hiện sự khác nhau trong những đoạn nói chung rất giống nhau, thí dụ cấu trúc thì cố định, nhưng chữ dùng lại rất khác nhau, hay chữ giống nhau mà cấu trúc lại khác nhau.
2. Giải thích sự kiện nhất lãm
Muốn giải thích sự kiện này, cần phải lưu tâm đến những chỗ giống nhau và khác nhau trong ba cuốn sách. Các nhà phê bình cũng đồng ý với nhau trên một số điểm. Trước hết là về xuất xứ của các sách Tin mừng. Có hai yếu tố đã qui định tình trạng hiện thời của các bản văn: vai trò của các cộng đồng đã tạo ra truyền thống và vai trò của tác giả đã ráp nối các truyền thống đó lại với nhau. Những chỗ khác nhau là tùy ở tầm quan trọng các nhà phê bình gán cho một trong hai vai trò kia.
Còn về phương pháp, người ta có thể dựa vào ý hướng của các tác giả để giải thích tại sao bỏ điều này thêm điều kia vào, và tại sao lại thay đổi cách diễn tả. Nhưng giải thích như vậy dễ vấp phải tính chủ quan. Vấn đề này không thể giải thích được trong phạm vi chất liệu và cách diễn tả mà thôi. Chỉ có cách nghiên cứu cấu trúc mới tìm ra được giải pháp vững vàng. Muốn giải thích những đoạn dài mà giống nhau, khó có thể không dựa vào một sự lệ thuộc văn chương trực tiếp (lệ thuộc vào nhau), hoặc gián tiếp (lệ thuộc vào một nguồn chung). Để giải thích những chỗ khác nhau, người thì nhấn mạnh vào vai trò của cộng đồng ở giai đoạn trước khi các sách Tin Mừng được viết ra, người thì lại chú trọng đến vai trò của các tác giả. Muốn cho xác đáng hơn phải nói rằng các nhà phê bình dồng ý với nhau về điểm này là Mác-cô độc lập đối với Mát-thêu và Lu-ca, Mát-thêu và Lu-ca lại độc lập đối với nhau.
Nhưng các nhà phê bình còn bất đồng ý kiến với nhau, khi phải giải thích tương quan giữa Mác-cô với Mát-thêu và Lu-ca. Những điểm chung giữa Mát-thêu và Mác-cô, giữa Lu-ca và Mác-cô là do Mát-thêu và Lu-ca lệ thuộc Mác-cô, hay cả ba tùy thuộc một bản văn chung đã có, trước khi các sách Tin Mừng được biên soạn. Đây là hai giả thuyết được đưa ra:
2,1 Giả thuyết thứ nhất cho rằng các sách Tin Mừng nhất lãm không trực tiếp lệ thuộc nhau, vì có nhiều nguồn tài liệu để tham khảo. Có lẽ các tác giả đã dùng các bản văn sưu tập khá lớn mà ngay từ đầu người ta đã gom lại làm thành những tập nhỏ, ghi chép các lời nói và việc làm của Đức Giê-su, khiến có thể giải thích được các chỗ giống nhau trong Mát-thêu và Lu-ca mà không thấy có trong Mát-thêu và Mác-cô.
2,2 Giả thuyết thứ hai thì cho rằng ngoài các truyền thống riêng biệt, lại có hai tài liệu quan trọng mà một đã có cấu trúc vững vàng và một còn đang lỏng lẻo, khi cả hai được các tác giả sách Tin Mừng nhất lãm sử dụng.
Tuy nhiên, phần đông các nhà phê bình tán thành thuyết hai nguồn gốc. Theo giả thuyết này thì Mát-thêu và Lu-ca trực tiếp lệ thuộc Mác-cô và một nguồn gốc chung khác goi là Q (bởi chữ Quelle nghĩa là nguồn trong tiếng Đức).
Trừ các truyền thống riêng của mỗi sách Tin Mừng, Mác-cô và tài liệu Q là hai nguồn gốc chính yếu của Mát-thêu và Lu-ca. Ngày nay giả thuyết này được trình bày cách linh động hơn là lúc mới được đưa ra. Nó có cái lợi lớn này là giúp cho việc nghiên cứu Mát-thêu và Lu-ca được dễ dàng, khi công nhận mỗi tác giả đều tự do và độc lập trong việc thêm bớt hay thay đổi thứ tự các sự kiện. Nhưng giả thuyết này không dám quả quyết rằng tài liệu chung cho Mát-thêu và Lu-ca là một tài liệu đã thành văn hay chỉ là một tài liệu truyền khầu. Ngoài ra, những người theo giả thuyết này, không ai dám nói chắc là bản văn Mác-cô được Mát-thêu và Lu-ca dùng, có phải là bản văn đang được sử dụng bây giờ hay là bản văn nào khác.
Dù sao thì việc nghiên cứu nguồn gốc văn chương của các sách Tin Mừng không phải là công việc duy nhất để hiểu được các sách đó hơn. Nguồn gốc, ảnh hưởng, truyền thống của môi trường, cách dùng các tài liệu để biên soạn… tất cả đều là những yếu tố cần thiết để gíúp chúng ta hiểu thứ văn chương độc đáo của Tin Mừng và từ đó hiểu được ý nghĩa và giáo huấn chứa đựng trong đó.
Tin Mừng được truyền đến chúng ta dưới hình thức bốn cuốn sách nhỏ. Đọc qua, ai cũng thấy sách Tin Mừng thứ tư, có những đặc tính cho phép đặt cuốn sách này riêng ra. Ba sách Tin Mừng Mát-thêu, Mác-cô, Lu-ca là những lời chứng được biên soạn trước sách Tin Mừng thứ tư. Tin Mừng Mác-cô hầu chắc phát xuất từ Rô-ma và có lẽ được viết vào khoảng năm 65-70. Hai sách Tin Mừng Mát-thêu và Lu-ca được viết 15 năm sau, không phản ánh cùng một môi trường và nhằm những độc giả khác nhau. Tuy vậy, cả ba cuốn sách đều trình bày giống nhau nên được gọi là nhất lãm nghĩa là cùng nhìn một lúc vào ba bản văn, để thấy những chỗ giống nhau và khác nhau. Nhất lãm là tên một cuốn sách xuất bản vào cuối thế kỷ XVIII. Sách chia làm ba cột, mỗi cột in bản văn một cuốn sách song hành với nhau để tiện việc so sánh.
1. Sự kiện nhất lãm
Có các điểm giống nhau và khác nhau giữa ba sách Tin Mừng liên quan đến các tài liệu được sử dụng, thứ tự các tài liệu cũng như cách thức diễn tả. Về các tài liệu thì đây là bảng thống kê tổng số các câu chung trong hai ba sách.
Các câu Chung trong cả ba Phúc Âm
| Mát-thêu | Mác-cô | Lu-ca |
| 330 | 330 | 330 |
Chung trong Mát-thêu và Mác-cô
- Mát-thêu | Mác-cô
- 178 | 178
Chung trong Mác-cô và Lu-ca
| Mác-cô | Lu-ca |
| 100 | 100 |
Chung trong Mát-thêu và Lu-ca
| Mát-thêu | Lu-ca |
| 230 | 230 |
Riêng của mỗi tác giả
| Mát-thêu | Mác-cô | Lu-ca |
| 330 | 53 | 500 |
Do đó, ngoài những phần chung còn có những phần riêng của mỗi Tin Mừng.
Về thứ tự thì các đoạn văn được xếp đặt thành bốn phần lớn:
- A. Chuẩn bị các sứ vụ của Đức Giê-su
- B. Sứ vụ tại Ga-li-lê
- C. Hành trình lên Giê-ru-sa-lem
- D. Sứ vụ tại Giê-ru-sa-lem, cuộc Thương khó và Phục sinh
Về các trần thuật cũng có liên lạc mật thiết giữa ba sách, như trong các trích dẫn sau đây đều thấy dùng cùng một từ άφιεναι (aphienai): Mt 9,6; Mc 2,10; Lc 5, 22 hay chỉ có 2 trên 63 chữ là khác nhau trong Mt 3,7-10; Lc 3, 7b-9. Nhưng rồi đột nhiên lại thấy xuất hiện sự khác nhau trong những đoạn nói chung rất giống nhau, thí dụ cấu trúc thì cố định, nhưng chữ dùng lại rất khác nhau, hay chữ giống nhau mà cấu trúc lại khác nhau.
2. Giải thích sự kiện nhất lãm
Muốn giải thích sự kiện này, cần phải lưu tâm đến những chỗ giống nhau và khác nhau trong ba cuốn sách. Các nhà phê bình cũng đồng ý với nhau trên một số điểm. Trước hết là về xuất xứ của các sách Tin mừng. Có hai yếu tố đã qui định tình trạng hiện thời của các bản văn: vai trò của các cộng đồng đã tạo ra truyền thống và vai trò của tác giả đã ráp nối các truyền thống đó lại với nhau. Những chỗ khác nhau là tùy ở tầm quan trọng các nhà phê bình gán cho một trong hai vai trò kia.
Còn về phương pháp, người ta có thể dựa vào ý hướng của các tác giả để giải thích tại sao bỏ điều này thêm điều kia vào, và tại sao lại thay đổi cách diễn tả. Nhưng giải thích như vậy dễ vấp phải tính chủ quan. Vấn đề này không thể giải thích được trong phạm vi chất liệu và cách diễn tả mà thôi. Chỉ có cách nghiên cứu cấu trúc mới tìm ra được giải pháp vững vàng. Muốn giải thích những đoạn dài mà giống nhau, khó có thể không dựa vào một sự lệ thuộc văn chương trực tiếp (lệ thuộc vào nhau), hoặc gián tiếp (lệ thuộc vào một nguồn chung). Để giải thích những chỗ khác nhau, người thì nhấn mạnh vào vai trò của cộng đồng ở giai đoạn trước khi các sách Tin Mừng được viết ra, người thì lại chú trọng đến vai trò của các tác giả. Muốn cho xác đáng hơn phải nói rằng các nhà phê bình dồng ý với nhau về điểm này là Mác-cô độc lập đối với Mát-thêu và Lu-ca, Mát-thêu và Lu-ca lại độc lập đối với nhau.
Nhưng các nhà phê bình còn bất đồng ý kiến với nhau, khi phải giải thích tương quan giữa Mác-cô với Mát-thêu và Lu-ca. Những điểm chung giữa Mát-thêu và Mác-cô, giữa Lu-ca và Mác-cô là do Mát-thêu và Lu-ca lệ thuộc Mác-cô, hay cả ba tùy thuộc một bản văn chung đã có, trước khi các sách Tin Mừng được biên soạn. Đây là hai giả thuyết được đưa ra:
2,1 Giả thuyết thứ nhất cho rằng các sách Tin Mừng nhất lãm không trực tiếp lệ thuộc nhau, vì có nhiều nguồn tài liệu để tham khảo. Có lẽ các tác giả đã dùng các bản văn sưu tập khá lớn mà ngay từ đầu người ta đã gom lại làm thành những tập nhỏ, ghi chép các lời nói và việc làm của Đức Giê-su, khiến có thể giải thích được các chỗ giống nhau trong Mát-thêu và Lu-ca mà không thấy có trong Mát-thêu và Mác-cô.
2,2 Giả thuyết thứ hai thì cho rằng ngoài các truyền thống riêng biệt, lại có hai tài liệu quan trọng mà một đã có cấu trúc vững vàng và một còn đang lỏng lẻo, khi cả hai được các tác giả sách Tin Mừng nhất lãm sử dụng.
Tuy nhiên, phần đông các nhà phê bình tán thành thuyết hai nguồn gốc. Theo giả thuyết này thì Mát-thêu và Lu-ca trực tiếp lệ thuộc Mác-cô và một nguồn gốc chung khác goi là Q (bởi chữ Quelle nghĩa là nguồn trong tiếng Đức).
Trừ các truyền thống riêng của mỗi sách Tin Mừng, Mác-cô và tài liệu Q là hai nguồn gốc chính yếu của Mát-thêu và Lu-ca. Ngày nay giả thuyết này được trình bày cách linh động hơn là lúc mới được đưa ra. Nó có cái lợi lớn này là giúp cho việc nghiên cứu Mát-thêu và Lu-ca được dễ dàng, khi công nhận mỗi tác giả đều tự do và độc lập trong việc thêm bớt hay thay đổi thứ tự các sự kiện. Nhưng giả thuyết này không dám quả quyết rằng tài liệu chung cho Mát-thêu và Lu-ca là một tài liệu đã thành văn hay chỉ là một tài liệu truyền khầu. Ngoài ra, những người theo giả thuyết này, không ai dám nói chắc là bản văn Mác-cô được Mát-thêu và Lu-ca dùng, có phải là bản văn đang được sử dụng bây giờ hay là bản văn nào khác.
Dù sao thì việc nghiên cứu nguồn gốc văn chương của các sách Tin Mừng không phải là công việc duy nhất để hiểu được các sách đó hơn. Nguồn gốc, ảnh hưởng, truyền thống của môi trường, cách dùng các tài liệu để biên soạn… tất cả đều là những yếu tố cần thiết để gíúp chúng ta hiểu thứ văn chương độc đáo của Tin Mừng và từ đó hiểu được ý nghĩa và giáo huấn chứa đựng trong đó.