Văn hóa : CHIA SẺ TIN MỪNG TRONG MÙA VỌNG VÀ DỊP ĐÓN GIAO THỪA VỚI ANH EM LƯƠNG DÂN

Đôi lời dẫn nhập

Trong bài viết này, tôi muốn trình bày những hiều biết đôi chút của tôi về những tập tục của lương dân về Giao thừa vẫn còn được lưu giữ cho đến ngày nay. Như chúng ta đều biết, tỷ lệ giáo dân Công giáo chỉ khỏang trên dưới 10 triệu người, chiếm khỏang 7% dân số Việt Nam hiện nay là 84 triệu người. Đối tượng truyền giáo ở Việt Nam ngày nay chi có hai đối tượng chủ yếu : Đối tượng thứ nhất là lương dân (nghĩa là những người chưa biết Chúa ) vẫn còn sống theo nếp cũ của dân tộc Việt Nam. Họ tự nhận họ không theo một tôn giáo nào khác mà chi biết thờ cúng ông bà tổ tiên. Họ không phải là tìn đồ của Phật giáo hay bất cứ tôn giáo nào khác. Vì vậy, họ không bao giờ đi chùa. Đối tượng thứ hai là đồng bào các dân tộc thiểu số ở Việt Nam mà tôi đã từng đề cập đến trong bài viết trước đây (xin xem Truyền giáo Tây Nguyên trên Vietcatholic và được đăng lại trên một số tờ báo Công giáo khác).

Khi tôi đến thăm một số người bạn, trong nhà họ có bàn thờ nhưng chỉ một bàn thờ với một bát cắm nhang, một bình hoa va không có gì khác. Tôi cũng đến thăm một đứa cháu gái lấy chông bên lương. Cháu tôi có đạo còn chồng của cô ấy thì không. Nhà có hai bàn thờ. Một bàn thờ Chúa và Đức Mẹ, một bàn thờ giống hệt như bàn thờ như tôi mô tả ở trên. Đạo ai nấy giữ. Điều này gời cho tôi nhiều suy nghĩ.

Dù muốn hay không. phần lớn người Công giáo chúng ta đều sống cạnh lương dân. Tôi nghĩ chỉ có một số “trại định cư Công giáo” (như kiểu Hố Nai (Đồng Nai), Cái Sắn (An Giang), Lạc Lâm (Lâm Đồng), Hà Lan (Dak Lak)… mới là những nơi mà người Công giáo có thể gọi là tòan tòng. Những nơi như thế này không cần phải truyền giáo nữa. Muốn truyền bá đức tin cho những lương dân, quã thật không phải là dễ dàng.

Muốn truyền bà Đức tin cho những lương dân, ta cần phải hiểu tập tục của họ. Một ví dụ cụ thể là tìm hiểu họ đón Giao thừa như thế nào và có dịp thì nên nói với họ về Mùa Vọng, cũng là một cách để cho hai bên hiểu nhau. Sở dĩ tôi chọn ví dụ này vì xung quanh nhà tôi đều là lương dân và tôi muốn đề cập với họ khi có cơ hội về Lễ Giáng sinh của những người có đạo như tôi. Cũng phải thừa nhận rằng đây là những tập tục thuần Việt mà lương dân còn giữ được, trong khi người Công giáo chúng ta không còn đón giao thừa như thế này nữa. Hãy quay trở lại để tìm hiểu xem lương dân làm gì trong lúc Giao thừa, ý nghĩa của nó nhằm vận dụng vào công việc truyền giáo của chúng ta vì chính Chúa đã nói “ Cha đã sai thầy thì thầy cũng sai anh em”

Lương dân làm gì trong đêm Giao thừa?

Vậy Giao thừa là gì và lương dân làm gì trong giờ Giao thừa?

Trước hết, Giao thừa là gì? Theo từ điển Hán Việt của Ðào Duy Anh nghĩa là cũ giao lại, mới đón lấy. Chính vì ý nghĩa ấy, nên hàng năm vào lúc giao tiếp giữa hai năm cũ, mới này, có lễ trừ tịch. Trừ là giao lại chức quan, tịch là ban đêm. Lễ trừ tịch cử hành vào giờ phút cuối cùng của năm cũ sắp bắt đầu qua năm mới. Vào lúc này, dân chúng Việt nam theo cổ lệ sẽ bỏ đi những điều xấu của năm cũ sắp qua để đón những điều tốt đẹp của năm mới sắp đến. Lễ trừ tịch còn là lễ để " trừ ma quỷ". Lễ trừ tịch cử hành vào lúc giao thừa nên còn mang tên là lễ giao thừa

Lương dân cúng ai trong lễ giao thừa?

Tục lệ cổ xưa của người Việt ( tức là tập tục của lương dân còn giữ cho đến nay) tin rằng mỗi năm có một ông hành khiển coi việc trần gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cúng tế để tiễn ông cũ và đón ông mới. Có 12 ông hành khiển, mỗi ông coi sóc trần gian 1 năm từ năm tý đến năm hợi. Hết vòng lại quay lại từ đầu.

Lương dân chuẩn bị những gì cho lễ giao thừa?

Người ta cúng giao thừa tại các đình, miếu, các văn chỉ trong xóm cũng như tại các tư gia. Bàn thờ giao thừa được thiết lập ở giữa trời. Một chiếc hương án được kê ra, trên có bình hương, hai ngọn đèn dầu hoặc hai ngọn nến. Lễ vật gồm: chiếc thủ lợn hoặc con gà, bánh chưng, mứt kẹo, trầu cau, hoa quả, rượu nước và vàng mã….

Tại sao lương dân cúng Giao thừa ngoài trời?

Vì việc bàn giao, tiếp quản công việc hết sức vội vã nên các vị không đủ thì giờ vào trong nhà mà chỉ có thể dừng vài giây ăn vội vàng hoặc mang theo, thậm chí chỉ chứng kiến lòng thành của chủ nhà. Vì vậy người ta phải cúng ngòai trời cho tiện.

Ðến lúc phút giao thừa, thường có tiếng chuông trống từ các đình chùa trong làng, người chủ lễ ra cử hành lễ, lâm râm khấn vái, cầu mong những điều tốt đẹp cho năm mới. Mọi người trong gia đình theo thứ tự lớn nhỏ cũng ra cầu xin, cắm vài nén nhang trên bàn, thành tâm cầu xin vị tân vương hành khiển phù hộ độ trì cho một năm nhiều may mắn. Dân tộc nào cũng coi phút giao thừa là thiêng liêng.

Giao thừa của người Công giáo chúng ta : Mùa vọng

Mùa Vọng cụng có thể ví như Giao thừa song khác ở chỗ giao thừa là thời điểm giữa năm cũ và năm mới, còn mùa Vọng là một mùa kéo dài một tháng giữa hai năm phụng vụ, là mùa chờ đợi Chúa Cứu Thế ra đời. Ngôn sứ Isaia đã loan báo tin mừng này khỏang hơn 800 năm trước khi Chúa mặc lấy thân xác của con người và hiện diện giữa lòai người. Tám trăm năm ấy cũng có thể sánh như một Đêm Giao thừa giữa cái cũ và cái mới trong lịch sử Cứu độ.

Chuẩn bị những gì cho Mùa Vọng?

Chúng ta phải làm gì trong Mùa Vọng này? Không gì bằng suy niệm một vài câu trong bài đọc bài đọc hôm nay như trong thư Rôma:“ Đêm sắp tàn, ngày gần đến. Vậy chúng ta hãy loại bỏ những việc làm đen tối, và cầm lấy vũ khí của sự sáng để chiến đấu”.

Nếu người lương dân cho rằng cần phải “trừ ma quỷ” trong đêm Giao thừa thì chính người Công giáo chúng ta cũng phải trừ ma quỷ trước hết. Phải thừa nhận chúng ta đều là những người tội lỗi trước mặt Chúa. Nhà thờ nào cũng dành những ngày tĩnh tâm trước Lễ Giáng Sinh cho chúng ta có dịp trở lại với Chúa và tránh những điều cũng đã được nhắc đến trong thư Rôma:“Chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như người đang sống giữa ban ngày: không chè chén say sưa, không chơi bời dâm đãng, cũng không cãi cọ ghen tương. Nhưng anh em hãy mặc lấy Chúa Giê-su Ki-tô, và đừng chiều theo tính xác thịt mà thoả mãn các dục vọng”. Nên bắt đầu từngay trong gia đình của mình. Trong gia đình thì từ bố mẹ, con cái, cháu chắt tùy theo lứa tuổi hãy đi tĩnh tâm và lãnh nhận bí tích hòa giải nếu cần thiết.

Một cách truyền bá Đức tin trong Mùa Vọng

Trước hết trong cộng đòan Công giáo chúng ta ít nhiều cũng có những người tuy có đạo nhưng lâu nay không còn sinh hoạt đạo nghĩa nữa. Nếu bạn quen thân, hãy đến giúp ho trở lại. Giúp cách nào tuỳ vào hoàn cảnh cụ thể. Làm cho người “khô đạo” sinh hoạt trở lại cũng đã là thành công một bước rồi nhưng sau đó đừng quên họ và tìm cách cho họ vững vàng hơn bời lẽ rất dễ “ngựa quen đường cũ”. Hãy đến thăm những đứa con đỡ đầu trong các bí tích rửa tội hay thêm sức, những người mà ta làm chứng trong khi cưới hỏi…

Thứ đến là làm từ thiện xã hội. Nếu có điều kiện hãy đến thăm những nơi đang gặp khó khăn như trại nuôi trẻ mồ côi, khuyết tật, giúp đỡ đôi chút tùy khả năng một gia đình lương dân nghèo, người già neo đơn, những hòan cảnh khó khăn của người neo đơn, cô quả và nhất là đừng quên chính bản thân mình phải tạ ơn Chúa trước mặt họ. Nghĩa là làm thế nào để giới thiệu Chúa của mình cho lương dân môt cách tự nhiên là thành công rồi. Không cần nói nhiều mà chỉ cần giới thiệu như thế cũng là tạm đủ rồi. Tôn giáo là một vấn đề tế nhị và nhạy cảm. Truyền giáo mà “ba hoa” chắc là phản tác dụng

Làm gì trong Lễ Giáng Sinh?

Nếu Mùa Vọng chính là Giao thừa của những người Công giáo chúng ta thì ngày Lễ Giáng Sinh chính là “ngày tết” của chính chúng ta vậy. Chúng ta có thể mời vài lương dân quen thân đi dự lễ đêm Giáng sinh với chúng ta và nhân tiện đề cập đến lịch sử Cứu độ của Chúa Kitô, từ khi sinh trong máng cỏ đến khi chịu chết, sống lại và lên trời, về ý nghĩa của lời rao giảng của chính Chúa Kitô và cuộc hành trình của các môn đệ của Ngài … Rất nhiều chuyện để nói với họ. Cũng nên mời họ ghé nhà cùng chúng ta để dự bữa tiệc (dù đơn sơ) trong Đêm Giáng Sinh.

Làm gì trong đêm Giao thừa?

Như trên đã nói, giờ phút giao thừa bao giờ cũng là những giây phút linh thiệng cho mọi gia đình và mọi người chúng ta. Người lương dân cầu Trời và chúng ta cầu Chúa. Sở dĩ như thế vì họ chưa biết Chúa là ai. Người công giáo chúng ta có thể tổ chức đón giao thừa sớm hơn vì chúng ta chẳng kiêng kị gì vào ngày này. Mọi sự đều trong tay Chúa, đấng đã giài phóng chúng ta khỏi ma quỷ và những mê tín dị đoan. Ta có thể mời họ đến tham dư Lễ Giao thừa theo kiểu Công giáo của chúng bằng cách tổ chức đọc kinh gia đình theo thói quen đón Giao thừa như lâu nay. Sau đó là những lời chúc tụng, mời họ ăn bánh, uống ly rượu xuân mà nhà nào cũng có cho thêm phần vui vẻ. Buồi đọc kinh gia đình càng sốt sắng, càng thành công và chắc chắn sẽ gây cho họ một ấn tượng mạnh khó quên.

Cách đây trên 300 năm, những vị thừa sai thuộc thế hệ đầu tiên đến truyền giáo ở các nước phương Đông, trong đó có Việt Nam, đã từng đề cập đến vấn đề văn hóa trong truyền giáo. Hai giám mục là Francois Pallu và Pierre Lambert de la Motte đã viết một bức tâm thư gửi các vị thừa sai căn dăn nhiều điều, trong đó có vấn đề tìm hiểu văn hóa, xin trích :

“Cũng như đối với người trồng trọt, việc quan trọng là tìm hiểu bản chất của khu đất, để cày bừa vào thời gian thích hợp và gieo trồng giống nào cho phù hợp, thì cũng vậy vị thừa sai có bổn phận làm từng việc vào thời gian thuận tiện, phải nghiên cứu cá tính của những dân tộc mà ngài (cácthừa sai) phải gieo vãi và làm cho nảy mầm hạt giống Tin Mừng…” ( Xem Khơi nguồn Tiếp Bước, Tòa Giám Mục Kontum, lưu hành nội bộ, trang 70-71)

Như thế, nhân dịp Mùa Vọng này và giờ phút Giao thừa sắp đến có lẽ cũng là dịp tốt để chúng ta giới thiệu và chia sẻ đức tin của chúng ta cho anh em lương dân thân thuộc của chúng ta chăng?