GIA ĐÌNH: CÁI NÔI của ĐỜI SỐNG VÀ TÌNH YÊU (6)

Cứ mỗi năm, Bề Trên Tổng Quyền dòng SDB—Salesian Don Bosco—thường gửi đến cho toàn thể gia đình Salesian một câu châm ngôn (strenna), như một chủ điểm cần chú tâm khai thác và như một chương trình để hành động cho cả năm. Năm nay, 2006, Linh Mục Pascual Chavez, người thứ tám kế vị cha Thánh Gioan Bosco, đã nhắn nhủ con cái ngài chú trọng đến gia đình, mà ngài gọi là cái nôi của đời sống và tình yêu, và là nơi ta nhận được bài học đầu tiên về cách làm người.

Trong dư âm kỳ Hội Nghị Quốc Tế lần thứ V về Gia Đình vừa kết thúc tại Valencia, Tây Ban Nha, xin cống hiến bạn đọc lời bàn của chính vị Tổng Quyền dòng SDB về chủ đề gia đình, được khai triển theo chiều hướng sư phạm và giáo dục vốn là sở trường của các con cái Cha Thánh Gioan Bosco. Một cách đặc biệt, ngài nêu lên tấm gương ngời sáng của Mẹ Margarita, thân mẫu Cha Thánh, người đươc gọi là ‘nhà giáo dục Salesian’, ‘giáo lý viên hữu hiệu’, và ‘cộng tác viên Salesian đầu tiên’

GIA ĐÌNH: SỨ MỆNH CHÚNG TA

Những suy tư về Mẹ Margarita và về gia đình của Mẹ giúp ta hiểu được rằng, trong tính cách là một phần của sứ mệnh chúng ta, một cách tiên quyết và tự bản chất, gia đình là một thể chế xã hội mà các thành viên trong đó liên kết với nhau bằng nhiều mối tương quan liên vị khác nhau, nhưng tất cả được kết nối lại với nhau bằng những mối dây tình cảm, hiệp thông và kỷ luật, có khả năng đem lại một phẩm chất thiêng liêng đặc biệt. Nỗ lực của chúng ta là hướng về giới trẻ, và lãnh vực hoạt động của chúng ta là giáo dục chúng cũng như rao truyền phúc âm cho chúng. Tuy thế, cả hai ý niệm về giới trẻ và giáo dục đều không thể tách ra khỏi ý niệm gia đình được.

Điều này được Cha Egidio Viganò nhắc lại trong bài bình luận về Thượng Nghị Giám Mục thế giới vào năm 1980 bàn về đề tài gia đình, đưa đến thành quả là sự ra đời của Tông Huấn ‘Familiaris Consortio’ dưới ngòi bút của ĐGH Gioan Phaolô II: “Ơn gọi Salesian thúc đẩy ta tự nhiên hướng đến giới trẻ nghèo hèn. Hơn ai hết, chúng là những kẻ cần đến gia đình trên hết. Và chính vì chúng mà Don Bosco đã tạo được một nét đặc sắc, như Cha Phêrô Braido đã nhận xét: “Lòng từ ái chính là yếu tố giáo dục trong bầu khí của một mái gia đình đầm ấm hạnh phúc.” (Lời mời gọi của Thượng Nghị Giám Mục năm 1980; AGC 299, tháng 12 năm 1980, trang 29)

“Hỡi Gia Đình, hãy sống đúng với bản chất của mình”

Với lời kêu gọi này, ĐGH Gioan Phaolô II đã nhắn nhủ các gia đình trên toàn thế giới phải khám phá ra ở nơi mình cái bản chất chân thực và thể hiện bản chất này ngay giữa lòng thế giới. Ngày nay, khi sống giữa một thế giới đang quằn quại trong hoài nghi, lời mời gọi của Đức Thánh Cha không thể không khích lệ các gia đình tái khám phá ra chân lý này bằng cách bổ túc thêm rằng: “Hỡi gia đình, hãy tin vào bản chất của mình.”

Như là tác phẩm của Thiên Chúa, đúng như kế hoạch tuyệt hảo của Ngài, gia đình cũng phải là kết quả của kiến trúc con người, nhờ việc con người cam kết thực hiện kế hoạch của Thiên Chúa.

Tế bào của xã hội

Gia đình chính là nền tảng nâng đỡ xã hội qua nhiệm vụ thiết yếu của mình là phục vụ đời sống: chính nơi gia đình mà người công dân được sinh ra, và chính nơi gia đình mà họ tìm thấy mái trường đầu tiên dậy các nhân đức vốn làm nên linh hồn của đời sống và việc phát triển của chính xã hội.

Với tư cách là một cộng đồng liên vị yêu thương, gia đình tìm thấy trong việc tự hiến cái qui luật hướng dẫn mình và làm cho mình phát triển. Việc tự hiến cho thấy tình yêu của cha mẹ đối với nhau, và trở thành một khuôn mẫu và thước đo cho mối tương quan giữa anh chị em và giữa các thế hệ cùng chung sống dưới mái gia đình. Việc hiệp thông và chia sẻ hàng ngày trong nhà, khi vui cũng như lúc buồn, đem lại cho con trẻ một nền sư phạm thực tiễn nhất và hữu hiệu nhất trong chân trời mênh mông của xã hội. Mọi em bé mới sinh đều trở thành món quà cho anh chị em, cho cha mẹ và cho toàn thể gia đình của chúng. Đời sống của chúng trở thành món quà cho những người đã ban phát sự sống cho chúng, cũng là những người đã qúy trọng sự hiện diện của một em bé vừa mới ra đời, việc em chia sẻ sự hiện hữu với họ, việc em góp phần thăng tiến sự thiện hảo của cộng đoàn gia đình và của toàn xã hội.

Cùng một thứ kinh nghiệm về hiệp thông và chia sẻ--như là một nét đặc trưng của đời sống gia đình thường ngày—cho thấy sự đóng góp đầu tiên và căn bản cho xã hội. Mối tương quan giữa các thành viên của cộng đoàn gia đình được linh hứng và hướng dẫn bởi luật “tự do hiến tặng.” Qua việc tôn trọng và nuôi dưỡng phẩm giá của mỗi người và của mọi người, luật tự do hiến tặng này sẽ được nồng ấm và ưu ái đón nhận, rồi trở thành một gặp gỡ và đối thoại, một sẵn sàng tự hiến vô vị lợi, một phục vụ quảng đại và một liên đới sâu xa.

Nhờ thế, việc dưỡng nuôi một hiệp thông nhân vị chân thực và chín chắn nơi gia đình sẽ trở thành một mái trường đầu tiên và cần thiết dậy về những giao tế xã hội. Nó biểu tượng cho một mẫu mực và một đòi hỏi thôi thúc hướng đến các mối tương quan liên vị vốn dậy dỗ con người biết sống kính trọng, công bằng, đối thoại và yêu thương—là cái nôi khai sinh và là dụng cụ đầy hiệu năng của việc nhân bản hoá và nhân vị hoá xã hội. (Francesco di Felice: Nguồn gốc nhân bản và các giá trị Kitô giáo của gia đình, LEV, 2005, từ trang 138)

Điều này mang một tầm quan trọng lớn lao nếu ta muốn có một so sánh hữu hiệu giữa hai mẫu gia đình giới hạn và hẹp hòi vốn là kết quả của xã hội tiêu thụ hôm nay: một mẫu là gia-đình-pháo-đài tự kỷ tập trung, còn mẫu kia là gia-đình-khách-sạn, không căn tính và không tương giao. Vì thế, khi đối diện với một xã hội đang liều mình trở thành ngày càng phi nhân vị và tiêu chuẩn hoá hơn, nghĩa là ngày càng phi nhân và ích kỷ hơn, với đủ mọi thứ hậu quả tiêu cực, gia đình vẫn sở hữu được và vẫn biểu tỏ được những quyền lực kinh hồn, có khả năng kéo lôi con người thoát ra khỏi cõi tăm tối của nó, giữ mãi cho nó cái ý thức về nhân phẩm, làm phong phú nhân tính sâu xa của nó, và tìm ra cho nó một chỗ đứng trong xã hội với trọn vẹn độc đáo tính và cá tính của mình.

Khi phục vụ đời sống, khi đào tạo các công dân cho ngày mai, khi khắc sâu nơi họ những chân giá trị căn bản của con người đối với đất nước, khi giới thiệu con trẻ cho xã hội, gia đình đang đóng một vai trò then chốt: đó là gia sản chung của toàn nhân loại. Cả lý trí tự nhiên lẫn mạc khải của Thiên Chúa đều chất chứa chân lý này. Như Công Đồng Vaticanô đệ nhị đã viết: “Gia đình là tế bào đầu tiên và thiết yếu của xã hội.” (Apostolicam Actuositatem, số 11)

Cung Thánh của Đời Sống

Nhiệm vụ tiên quyết và căn bản của gia đình là phục vụ đời sống, nghĩa là giúp kéo dài mãi trong lịch sử phúc lành nguyên thủy của Tạo Hoá, và lưu truyền hình ảnh Thiên Chúa từ người này sang qua người kia (x. Gen. 5:1). Do trách nhiệm này mà từ bản thể gia đình tuôn chảy ra một cộng đồng đời sống và tình yêu xây trên hôn nhân—và từ sứ mệnh của nó—duy trì, biểu lộ và chuyển giao tình yêu. Vấn đề ở đây chính là tình yêu Thiên Chúa, đấng đã đặt cha mẹ trở thành cộng sự viên và thông dịch viên trong việc chuyển giao sự sống và giáo dục theo đúng thánh ý Chúa Cha. Nơi gia đình, tình yêu tiếp nối theo thời gian, luân lưu trong đời sống, một cách tự do và tự nguyện, như một món quà. Nơi gia đình, mỗi thành viên được thừa nhận, tôn trọng, và vinh danh như một nhân vị, một cá thể, và khi thành viên nào có nhu cầu khẩn thiết hơn, thì những thành viên khác sẽ quan tâm săn sóc nhiều hơn.

Vì thế, gia đình ôm trọn hết thời gian của kiếp sống con người, từ khi mở mắt chào đời cho đến lúc nhắm mắt xuôi tay. Gia đình đúng là cung thánh của đời sống, là nơi nuôi dưỡng thoả đáng món quà sự sống của Thiên Chúa, được bảo vệ trước những mũi tấn công từ tứ phía, và có thể phát triển phù hợp với những đòi hỏi của mức thành toàn nhân bản đích thực.

Với tư cách là một giáo-hội-tại-gia, gia đình được mời gọi để công bố, cử hành, và phục vụ Tin Mừng Sự Sống. Trong việc sinh sản mầm sống mới, người làm cha làm mẹ ý thức rằng hậu duệ mới khai sinh không chỉ là thành quả của việc tự hiến trong tình thương yêu nhau, mà còn là một món quà cho từng người, một món quà xuất phát từ chính Thiên Chúa là Món Quà Tối Hảo.

Kẻ Loan Báo Tin Mừng Sự Sống

Chính qua việc giáo dục con cái mà gia đình chu toàn sứ mệnh của mình là loan báo Tin Mừng sự sống. Bằng lời nói và gương sáng, bằng các dấu hiệu và cử chỉ thực tiễn trong đời sống hằng ngày, cha mẹ giới thiệu cho con cái một thứ tự do chân chính qua việc tự hiến thành thực, và phát triển nơi chúng việc tôn trọng kẻ khác, một ý thức phục vụ, việc chấp nhận thân tình, đối thoại, phục vụ quảng đại, tình liên đới cũng như bất cứ giá trị nào gíup thấu hiểu đời sống như là một ơn gọi và một sứ mệnh yêu thương.

Nhờ thế, cho dù trong việc giáo dục có những khó khăn cố hữu chăng nữa, nhờ tin tưởng và can trường, cha mẹ vẫn phải đào tạo cho con cái biết đón nhận những chân giá trị cốt yếu của đời sống con người. Phần con cái thì phải trưởng thành với thái độ tự do chân chính trong việc sử dụng của cải vật chất, sống một lối sống đơn giản và nết na với xác tín rằng điều quan trọng đối với con người không phải là do những gì nó sở hữu, mà là do những gì làm nên bản chất của nó.

Vì vậy, việc cha mẹ Kitô giáo đóng góp phần giáo dục của mình chính là một việc phục vụ đức tin của con cái và giúp chúng sống trọn ơn gọi nhận được từ nơi Thiên Chúa. Một phần sứ mệnh giáo dục của cha mẹ chính là dậy dỗ con cái và làm chứng cho cái ý nghĩa chân thật của đau khổ và sự chết: họ có thể làm được điều đó nếu chính họ tỏ ra nhậy cảm trước những đau khổ tràn lan quanh mình, và nếu họ có thể tiên quyết phát huy được những thái độ gần gũi, luôn sẵn sàng giúp đỡ và chia sẻ đối với người trẻ, kẻ yếu đau và tuổi tác trong khung cảnh gia đình.

Ai trong chúng ta cũng đều biết rằng thiếu niên cũng như thanh niên đều cần có một nền giáo dục nhân bản và đầy tình cảm thì mới phát triển được nhân cách, trách nhiệm, ý thức về lòng trung thành và có óc sáng tạo. Họ cũng cần được giáo dục về mặt giới tính một cách lành mạnh và hoàn toàn nhân bản. Nền giáo dục này phải đi đôi với việc khám phá ra khả năng yêu thương mà Thiên Chúa đã khắc ghi trong đáy lòng con người. Đây là vấn đề về việc đào luyện có tính chất hài hoà hướng đến một tình yêu đầy trách nhiệm, được hướng dẫn cả bằng lý trí lẫn Lời Chúa.

Mái Trường Dậy về Dấn Thân Xã Hội

Một nhiệm vụ khác nữa của gia đình là huấn luyện cho con cái biết thực hành tình yêu trong mọi tương quan liên vị, để gia đình không trở thành một cái khuôn khép kín mà là một cánh cửa mở ra cho cộng đồng, thấm nhuần ý thức công bình, liên đới và ân cần với mọi người, cũng như ý thức trách nhiệm với toàn thể xã hội.

Nhờ thế, việc phục vụ Tin Mừng được biểu lộ trong tình liên đới thực tiễn. Bổn phận của gia đình đối với xã hội không thể chỉ giới hạn vào vai trò làm phát sinh thế hệ kế tiếp về mặt sinh học, hoặc vào việc giáo dục con cái mà thôi, mà còn phải như nghe được tiếng gọi liên lỉ từ niềm tin Kitô giáo để mở rộng cõi lòng trước các nhu cầu của người khác. Dù với tư cách cá nhân hay hội đoàn, gia đình có thể--và nhất thiết—phải hiến thân trong mọi công tác phục vụ xã hội, nhất là đối với những người nghèo khổ. Công tác này càng quan trọng hơn nữa khi gặp những hoàn cảnh mà ngay cả cơ quan bác ái hay hệ thống phúc lợi xã hội cũng không chạm tới được.

Thấm nhuần và xác tín về giới răn yêu thương, gia đình Kitô giáo phải đón chào, tôn trọng và sẵn sàng phục vụ từng cá nhân như là một nhân vị và như là con cái Chúa. Đức bác ái phải vươn xa hơn, vượt ra ngoài những anh em đồng đạo, bởi vì ai ai cũng là anh em của nhau. Nơi từng người, nhất là nơi kẻ nghèo khó, yếu đuối, đau khổ hay bị ngược đãi bất công, đức ái phải nhận ra được nơi họ gương mặt của Chúa Kitô và đích thực như là người anh chị em của mình để hiến thân phục vụ. Gia đình Kitô giáo phải quảng đại tự hiến hầu phục vụ nhân loại và thế giới bằng cách làm tròn công tác phát triển nhân bản.

Chúng ta đều biết việc phân chia của cải đầy bất công giữa thế giới đã phát triển và thế giới đang phát triển, giữa người giầu và người nghèo trong cùng một quốc gia. Ta cũng biết sự giới hạn của các nguồn thiên nhiên đã khiến cho chỉ một số ít được hưởng lợi. Nạn mù chữ, nạn chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, nạn xung đột võ trang sắc tộc, tất cả đều gây ra một hậu quả tiêu cực trên gia đình. Mặt khác, ta vẫn thấy gia đình mãi mãi là một môi trường tiên quyết và chính yếu để các chân giá trị được triển nở trong tình yêu thương và hiệp thông.

Trong tinh thần nêu cao những tấm gương sáng, Cha muốn nhấn mạnh đến tầm quan trọng ngày càng gia tăng trong xã hội ta, đó là việc tiếp đón, dưới mọi hình thức: từ việc mở cửa nhà và mở cửa tâm hồn trước những đòi hỏi của tha nhân, cho đến việc dấn thân cụ thể để minh chứng rằng mỗi gia đình đều là một nơi cư ngụ cần được gìn giữ và tăng triển. Gia đình Kitô giáo còn được mời gọi làm chứng cho lời nhắn nhủ của Thánh Tông Đồ: “Hãy chia sẻ với những người trong dân thánh đang lâm cảnh thiếu thốn, và ân cần tiếp đãi khách đến nhà” (Rm. 12:13). Người thân cận túng thiếu sẽ được tiếp đón theo gương chia sẻ bác ái mà Chúa Kitô nhắn bảo: “Ai đón tiếp anh em là đón tiếp Thầy, và ai đón tiếp Thầy là đón tiếp Đấng đã sai Thầy.” (Mt. 10:42)

Một cách biểu lộ khác về tình liên đới của các gia đình là ý muốn thừa nhận và nuôi dưỡng những đứa trẻ bị cha mẹ chúng bỏ rơi, hoặc lãng quên. Tình yêu chân chính của người cha và người mẹ sẽ biết làm thế nào để vươn trải vượt xa hơn những liên hệ máu thịt bằng cách đem chúng về nhà, hầu có thể cung cấp cho chúng những gì cần thiết cho đời sống và cho việc phát triển toàn diện.

Các Giáo Phụ thường hay gọi gia đình là ‘giáo-hội-tại-gia’, một ‘tiểu hội thánh.’ Sống như một gia đình là khi người này sống cho người kia, và tạo dựng cộng đoàn chính là đón nhận từng người và mọi người. Đôi khi có vấn đề những người tàn tật về mặt thể lý hay tâm lý, mà xã hội ‘tiến bộ’ đang cố gắng loại bỏ. Não trạng này đôi khi cũng được tìm thấy nơi những gia đình tự coi mình là Kitô hữu. Thật là bi đát và đáng buồn mỗi khi thấy một gia đình nào đó đang tìm cách trừ khử, càng sớm càng hay, một thành viên có tuổi, hoặc ốm đau hay tàn tật. Lý do đơn giản là vì các gia đình ấy đã mất đi niềm tin vào Thiên Chúa, mà “đối với Người, tất cả đều đang sống.” (Lk 20:38), và là Người đang kêu gọi tất cả chúng ta đến một Đời Sống sung mãn.

(còn tiếp)

Nguyễn Kim Ngân