GIA ĐÌNH: CÁI NÔI CỦA ĐỜI SỐNG VÀ TÌNH YÊU (3)
Cứ mỗi năm, Bề Trên Tổng Quyền dòng SDB—Salesian Don Bosco—thường gửi đến cho toàn thể gia đình Salesian một câu châm ngôn (strenna), như một chủ điểm cần chú tâm khai thác và như một chương trình để hành động cho cả năm. Năm nay, 2006, Linh Mục Pascual Chavez, người thứ tám kế vị cha Thánh Gioan Bosco, đã nhắn nhủ con cái ngài chú trọng đến gia đình, mà ngài gọi là cái nôi của đời sống và tình yêu, và là nơi ta nhận được bài học đầu tiên về cách làm người.
Trong dư âm kỳ Hội Nghị Quốc Tế lần thứ V về Gia Đình vừa kết thúc tại Valencia, Tây Ban Nha, xin cống hiến bạn đọc lời bàn của chính vị Tổng Quyền dòng SDB về chủ đề gia đình, được khai triển theo chiều hướng sư phạm và giáo dục vốn là sở trường của các con cái Cha Thánh Gioan Bosco. Một cách đặc biệt, ngài nêu lên tấm gương ngời sáng của Mẹ Margarita, thân mẫu Cha Thánh, người đươc gọi là ‘nhà giáo dục Salesian’, ‘giáo lý viên hữu hiệu’, và ‘cộng tác viên Salesian đầu tiên’.
Đời sống Gia Đình và Đoàn sủng Salesian
Chủ đề gia đình chẳng có gì xa lạ với đời sống và sứ mệnh của chúng ta, là con cái Cha Thánh Gioan Bosco. Với tư cách là nhà giáo dục, chúng ta ý thức sâu xa về tầm quan trọng của việc gầy dựng một bầu khí gia đình nhằm giáo dục thanh thiếu niên nam nữ. Với mục đích này, môi trường tối hảo chính là gia đình: đó là môi trường khiến ta “cảm thấy thoải mái như ở nhà mình,” để ở nơi đây, tình cảm, thái độ, lý tưởng và các giá trị đều được thông chuyển như một chất sống, rất tự phát, không cần nhiều lời, mà vẫn liên tục đạt hiệu quả. Câu nói thời danh của Don Bosco: ‘giáo dục là một cái gì thuộc về trái tim’ trong thực tế đã mở toang cánh cửa tâm hồn của muôn vàn người trẻ, ngõ hầu họ có thể đón nhận và đem ra thực hành những điều ta chỉ dậy qua các phương pháp giáo dục.
Riêng đối với các thành viên của gia đình Salesian, sống trong một gia đình không chỉ là một chọn lựa mục vụ hết sức khẩn thiết trong thời đại mới, mà là một lối sống đoàn sủng, và cũng là một mục tiêu ưu tiên trong sứ mệnh tông đồ. Với người Salesian và các thành viên gia đình Salesian, sống tinh thần gia đình là một nét đoàn sủng đặc trưng; như một mục tiêu tiên quyết, ta chia sẻ với các gia đình đã tin tưởng trao phó con cái cho chúng ta cái trách nhiệm giáo dục và loan báo tin mừng cho chúng; như một lưạ chọn mang tính cách giáo dục và có phương pháp, ta cố công gầy dựng tinh thần gia đình trong môi trường đang sống.
“Ngay từ buổi đầu, Mẹ đã có ở đó”
Margarita Occhiena là “nhà giáo dục tiên khởi và là thầy dậy khoa ‘sư phạm’ của Don Bosco.” Trong hội nghị các nhà giáo tại Tôrinô vào năm 1988, Đức Cố Giáo Hoàng Gioan Phaolô II đã nói: “Chúng ta đều biết ảnh hưởng quan trọng của Mẹ Margarita trên cuộc đời Cha Thánh Gioan Bosco. Mẹ không chỉ đem đến cho Nguyện Viện tại Valdocco một ‘tinh thần gia đình’ đầy nét đặc trưng mà đến nay vẫn còn tồn tại, nhưng Mẹ còn cho thấy khả năng uốn nắn trái tim của Gioan Bosco thời non trẻ trở thành một nguồn thiện hảo và từ tâm khiến Gioan biến cải thành người bạn và người cha của lũ trẻ đáng thương.” (Cha E. Viganò trích dẫn trong “ĐTC nói với con cái cha Thánh Gioan Bosco, AGC 328, trang 20)
Vài dòng tiểu sử
Chính cha đây cũng xác tín về vai trò quyết liệt của Mẹ Margarita trong việc đào luyện nhân bản và Kitô hữu của Don Bosco, cũng như trong việc gầy dựng môi trường giáo dục ‘gia đình’ tại Valdocco, do đó cha thấy có bổn phận nhắc nhở, dù ngắn gọn, về cuộc đời và những nét linh đạo chính của Mẹ.
a) Giai đoạn trước khi dọn đến Valdocco (từ 1788 đến 1846)
Có thân phụ là ông Melchiorre Occhiena và thân mẫu là bà Domenica Bassone, là những nông dân khá giả, với cơ ngơi đầy đủ, Margarita được sinh hạ vào ngày mùng 1 tháng 4 năm 1788 tại Serra di Capriole, một thôn làng hẻo lánh trong vùng Asti. Margarita được rửa tội ngay trong ngày sinh nhật.
Thời đó, không có trường học tại Capriglio, thành ra Margarita không được đi học. Dù thất học, Margarita không phải là một con người ngu dốt. Mẹ học được sự khôn ngoan tuyệt vời qua việc tỉnh táo lắng nghe các bài giảng và các bài giáo lý trong nhà thờ xứ, và còn biết mang tất cả những điều ấy ra thực hành trong đời sống hàng ngày, vốn chẳng phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Linh Mục Lemoyne, tác giả cuốn tiểu sử Mẹ Margarita được viết lần đầu tiên vào năm 1886, nói: “Tự bẩm sinh, Mẹ đã có một ý chí sắt đá, cộng thêm cảm quan bén nhậy và dồi dào ân đức, khiến Mẹ vượt qua được hết mọi trở ngại trong cuộc sống…Với lương tâm ngay thẳng, cả trong tư tuởng lẫn tình cảm, cùng óc phán đoán phân minh rành mạch về con người và sự vật, tự chủ trong hành động và nói năng thành thật, Mẹ không hề do dự…Tính cương trực thẳng thắn và cương quyết dứt khoát đã là nguồn bảo đảm cho nhân đức của Mẹ, bởi vì Mẹ còn có thêm một sự khôn ngoan khiến Mẹ không bao giờ sai trật.” (xem ‘Những hoạt cảnh xây dựng trong đời sống Mẹ Margarita Bosco’, Tôrinô, 1886, 192 trang)
Cách Capriglio chừng hai cây số, trên khoảnh đồi trước mặt, xóm Becchi lọt thỏm giữa Morialdo và Castelnuovo d’Asti, là nơi ở của Phanxicô Bosco, chàng nông dân 27 cái xuân xanh, sớm góa vợ và sống với con trai Antôn mới 3 tuổi đầu. Chàng hỏi cưới nàng, và rồi đám cưới được cử hành vào ngày mùng 6 tháng 6 năm 1812. Cưới xong, họ dọn về sống ở trang trại Biglione. Chẳng bao lâu gia đình bé nhỏ gia tăng nhân số: Giuse, trưởng nam, sinh ngày 8 tháng 4 năm 1813, và hai năm sau, ngày 16 tháng 8 năm 1815, cậu thứ nam ra đời, mang tên Gioan Melchior, tức vị thánh tương lai: Gioan Bosco.
Cái chết bất thần vào tuổi 33 của Phanxicô có nghĩa là Margarita trở thành gia trưởng vào tuổi 29, với một nách 3 con, cộng thêm bà mẹ chồng cần được săn sóc và một nông trại cần trông coi. Ít lâu sau đó, một cách rất thuận lợi, Mẹ được ngỏ lời tiến thêm bước nữa, nhưng nghĩ đến việc phải trao phó các con cho người khác chăm nom, Mẹ đã dứt khoát chối từ: “Chúa đã ban cho Mẹ một người chồng, rồi lại cất đi. Trước khi chết, ông đã trao phó cho Mẹ cả ba đứa con. Mẹ thật là ác nhân nếu bỏ bê ba đứa vào cái lúc mà chúng cần đến Mẹ nhiều nhất.”
Thế là Mẹ cố công dậy dỗ cả ba người con. Nhiệm vụ này đã biểu tỏ những ân tặng xuất chúng mà Mẹ đã nhận được: đức tin, đức hạnh, tài năng, đức khôn ngoan của một thôn nữ vùng Piedmont, gắn liền với những đức tính của một Kitô hữu có đầy tràn Chúa Thánh Thần.
Mẹ biết cách xử sự với từng đứa con. Antôn đã mất mẹ khi mới lên ba, và mất luôn cha khi vừa lên chín. Lớn lên chút xíu, hắn trở thành một thiếu niên dở hơi và hay gắt gỏng, cau có. Vào tuổi 18, hắn mất hết tự chủ, trở thành hung bạo. Đôi khi hắn dám hỗn xược gọi Mẹ Margarita là “mụ dì ghẻ ác độc,’ cho dù Mẹ luôn cố gắng nhẫn nhục cư xử với hắn như con trai ruột của mình. Dù cương quyết, nhưng cũng phải công bằng, và để cho yên cửa yên nhà, cũng như vì lợi ích cho Giuse và Gioan, Mẹ đành phải làm một quyết định đau đớn khi không còn có thể làm được gì khác nữa.
Cuối năm 1830, Mẹ phải phân chia gia sản, nhà cửa, đất đai, và ruộng vườn. Antôn ra riêng, lập gia đình và có cả thẩy bẩy người con. Rốt cuộc hắn cũng hoà giải với mọi người trong gia đình, rồi trở thành một người cha tử tế, được các con qúy trọng và là một Kitô hữu trung thành.
Trẻ hơn Antôn năm tuổi, Giuse dịu dàng, nhã nhặn và dễ tính. Chàng gắn chặt với Gioan như bóng với hình, và dù Gioan có vẻ vượt trội hơn mình về nhiều mặt, chàng cũng không tỏ vẻ ghen tuông. Chàng yêu qúy Mẹ, và trong suốt những năm Gioan đi học xa, thì chỉ còn có mình chàng phụ Mẹ gánh vác việc gia đình. Chàng lập gia đình với cô Maria Colosso khi tròn hai mươi tuổi. Cả hai có mười người con.
Gioan thì ham học. Tuy ủng hộ hết mình, nhưng gặp trở ngại rất lớn từ Antôn, thành ra Mẹ Margarita đành đứt ruột gửi Gioan đi làm công bộc cho dòng họ Moglia trong vòng một năm rưỡi trời (1828-1829). Mãi sau khi Antôn ra riêng, Mẹ Margarita mới gửi được Gioan đi học ở trường làng Castelnuovo (1831), rồi đi Chieri trọ học trong vòng mười năm (1831-1841): bốn năm tại trường trung học và sáu năm tại Đại Chủng Viện. Đây là thời gian Mẹ Margarita mới được yên tâm, an lòng, và nuôi mầm hy vọng. Đó cũng là thời gian Mẹ hạnh phúc trở thành bà nội cho những đứa con của Antôn và Giuse.
Mãi đến khi đã bước vào tuổi “thất thập cổ lai hy”, Don Bosco vẫn còn ghi nhớ những lời kiên quyết mà Mẹ Margarita nhắn nhủ vào năm 1834 khi phải quyết định về tương lai của mình: “Gioan, con hãy nghe Mẹ đây,” Mẹ nói, “Mẹ chẳng có gì để nói với con về ơn kêu gọi, ngoại trừ việc bảo rằng con phải theo đường nào Chúa dẫn con đi. Đừng lo lắng gì cho Mẹ cả. Mẹ không mong muốn gì nơi con. Hãy nhớ kỹ rằng: Mẹ sinh ra trong cảnh nghèo, Mẹ sống trong cảnh nghèo, nên Mẹ cũng muốn chết trong cảnh nghèo. Mẹ muốn con nhớ rằng, lỡ ra mà con trở thành một ông linh mục giầu có, thì đừng mong có ngày Mẹ đến thăm con.” (MBI--Hồi Sử I trang 296)
Ngày 26 tháng 10 năm 1835, vừa tròn hai mươi tuổi, Gioan lãnh áo chùng thâm tại nhà thờ xứ Castelnuovo. “Từ ngày đó,” Don Bosco nói, “Mẹ của cha lúc nào cũng dòm chừng…Buổi tối trước ngày cha đi vào chủng viện, Mẹ gọi cha lại, nhắn nhủ những lời này mà cha không thể nào quên: “Gioan, con ơi, con đã nhận lãnh tấm áo của người linh mục, Mẹ lấy làm vô cùng an ủi khi nhìn thấy tương lai con. Nhưng con phải nhớ rằng, cái làm cho con vinh hạnh chẳng phải là tấm áo đâu, mà là việc thực tập các nhân đức. Vậy khi nào hoài nghi về ơn kêu gọi của mình, Mẹ xin con đừng làm ô nhơ tấm áo này. Hãy cởi nó ra ngay. Mẹ thà thấy con chỉ là một nông dân nghèo khổ, còn hơn là làm một linh mục mà sao lãng bổn phận.” (Hồi Ký Nguyên Viện, LAS 1991)
Gioan thụ phong linh mục tại Tôrinô, thứ Bẩy ngày mùng 5 tháng 9, năm 1841. Ngày hôm sau, sau khi cử hành thánh lễ tạ ơn tại nhà thờ xứ Castelnuovo, cha trở về xóm Becchi. Một lần nữa nhìn thấy những địa điểm nơi chốn rõ ràng xuất hiện trong giấc mơ đầu đời cũng như bao hoài niệm một thuở ấu thời tràn về như thác lũ, vị linh mục trẻ không cầm nổi dòng lệ tuôn tràn trên khóe mắt. Buổi tối hôm đó, khi chỉ còn hai mẹ con, Mẹ Margarita mới bảo: “Gioan con ơi, nay con đã là linh mục rồi, con đã bắt đầu dâng thánh lễ; từ nay con ở gần kề bên Chúa hơn. Nhưng con hãy nhớ rằng, khi bắt đầu dâng thánh lễ là bắt đầu chịu đau khổ. Con sẽ không cảm thấy như thế ngay đâu, nhưng rồi ra, con sẽ thấy Mẹ nói đúng. Chắc hẳn là con sẽ cầu nguyện hàng ngày cho Mẹ, dù còn sống hay đã qua đời, như thế cũng đủ lắm rồi. Từ nay, con hãy chú tâm vào phần rỗi các linh hồn, chứ đừng lo lắng gì cho Mẹ cả.” (Hồi Sử I, trang 522)
Ngày mùng 3 tháng 11 năm 1841, vị linh mục trẻ từ giã mẹ, họ hàng để lên đường đi Tôrinô. Nghe theo lời khuyên của Cha Giuse Cafasso, ngài vào Đại học Giáo sĩ và bắt đầu làm việc tông đồ ngay cho lũ trẻ hè phố và sống trong lao tù. Ngày mùng 8 tháng 12, ngài khởi đầu bài học giáo lý với Bartôlômêô Garelli--mở màn cho chuyến mạo hiểm Salesian kỳ thú.
Vị linh mục trẻ bắt đầu quy tụ đám trẻ ngày càng đông hơn tại khuôn viên Đại học, rồi chuyển sang cơ ngơi của bà Hầu Tước Barolo, kế đến là khu đồng hoang kế cận, mãi đến dịp lễ Phục Sinh năm 1846, ngài mới thuê được khu chuồng ngựa Pinardi ở Valdocco. Trong thời gian này, Mẹ Margarita sống yên lành tại xóm Becchi, làm bà nội của một nhóm cháu nội tuổi từ 13 cho đến vài ba tháng.
Tháng 7 năm 1846, Gioan kiệt sức tưởng chết do quá lao tâm khổ tứ cho việc tông đồ ngài mới khởi sự. Khi cơn bạo bệnh đã qua, ngài trở về Becchi để tĩnh dưỡng một thời gian dài, thế là mẹ con lại gần gũi nhau. Nhưng ngài vẫn để quên con tim tông đồ trên vùng Tôrinô, nơi bao nhiêu lũ trẻ đang mong đợi mình. Có một vấn đề cần phải giải quyết: một linh mục tuổi mới tròn ba mươi như Gioan làm sao có thể sống đơn độc tại những chỗ như chuồng ngưạ Pinardi vừa mới thuê được; vùng Valdocco là vùng nổi tiếng xấu. Cha xứ Castelnuovo khuyên ngài: “Đi đâu cha cũng hãy nhớ đem theo bà cố.” Don Bosco nhớ mãi phản ứng quảng đại của mẹ mình: “Nếu con nghĩ đây là việc làm đẹp ý Chúa, thì mẹ sẽ đi ngay.” (Hồi ký Nguyện Viện, trang 174). Thế là mẹ con đi bộ lên Tôrinô, hôm đó là ngày mùng 3 tháng 11 năm 1846.
(còn tiếp)
Nguyễn Kim Ngân