Gia đình: cái nôi của đời sống và tình yêu
Cứ mỗi năm, Bề Trên Tổng Quyền dòng SDB—Salesian Don Bosco—thường gửi đến cho toàn thể gia đình Salesian một câu châm ngôn (strenna), như một chủ điểm cần chú tâm khai thác và như một chương trình để hành động cho cả năm. Năm nay, 2006, Linh Mục Pascual Chavez, người thứ tám kế vị cha Thánh Gioan Bosco, đã nhắn nhủ con cái ngài chú trọng đến gia đình, mà ngài gọi là cái nôi của đời sống và tình yêu, và là nơi ta nhận được bài học đầu tiên về cách làm người.
Trong dư âm kỳ Hội Nghị Quốc Tế lần thứ V về Gia Đình vừa kết thúc tại Valencia, Tây Ban Nha, xin cống hiến bạn đọc lời bàn của chính vị Tổng Quyền dòng SDB về chủ đề gia đình, được khai triển theo chiều hướng sư phạm và giáo dục vốn là sở trường của các con cái Cha Thánh Gioan Bosco. Một cách đặc biệt, ngài nêu lên tấm gương ngời sáng của Mẹ Margarita, thân mẫu Cha Thánh, người đươc gọi là ‘nhà giáo dục Salesian’, ‘giáo lý viên hữu hiệu’, và ‘cộng tác viên Salesian đầu tiên’.
Đức Cố Giáo Hoàng Gioan Phaolô II, trong diễn văn sau cùng với Ngoại giao đoàn vào tháng 1 năm 2005, đã nói rằng sự thách đố đối với cuộc sống đã lây lan đến tận chốn thánh cung của đời sống, đó là gia đình. Hơn bao giờ hết, gia đình hôm nay đang bị đe dọa bởi các áp lực xã hội và văn hóa vốn liên tục gây phương hại đến sự bền vững của nó. Tại một số quốc gia, gia đình còn bị dọa nạt bởi luật pháp, đôi lúc còn trực tiếp thách thức cả chính cơ cấu tự nhiên của nó, vốn là, và nhất thiết phải là, một phối hợp giữa một người nam và một người nữ trên nền tảng hôn nhân. Gia đình là nguồn phong nhiêu của đời sống và là điều kiện căn bản, bất khả thay thế của niềm hạnh phúc vợ chồng, cho việc dưỡng dục con cái và cho lợi ích của toàn thể xã hội cũng như cho sự phồn vinh của cả quốc gia. Vì lẽ đó, gia đình không bao giờ có thể bị phá hoại bởi những thứ luật lệ được nhào nặn từ một thứ nhãn quan hẹp hòi và gượng ép về con người. Nhất định phải nêu bật lên một sự hiểu biết cao thượng, công bình và trong trắng về tình yêu nhân loại, vốn tìm thấy nơi gia đình sự diễn tả nguyên thủy và mẫu mực của nó (xem Osservatore Romano, 10-11, tháng Giêng 2005, trang 5).
Đáp lời mời gọi của ĐTC trong việc bảo vệ đời sống qua gia đình, và nhân kỷ niệm 150 năm ngày giỗ Mẹ Margarita, thân mẫu Cha Thánh Gioan Bosco và cũng là người mẹ của gia đình giáo dục mà Cha Thánh đã lập ra tại Valdocco, Cha thấy thật thuận tiện để mời gọi Gia Đình Salesian tiến hành việc canh tân lòng cam kết chú tâm đặc biệt đến gia đình, là cái nôi của đời sống và tình yêu, cũng là nơi ta học được bài học làm người đầu tiên.
Chính qua loài người mà Hội Thánh chu toàn vai trò của mình; chính qua gia đình mà người nam và người nữ theo đuổi định mệnh của mình, vì gia đình là nơi chốn tự nhiên họ tự rộng mở ra cho đời sống và đóng trọn vai trò của mình trong xã hội, là nơi đời sống tình cảm nở hoa, là môi trường để họ thấu hiểu nhau. Gia đình cũng là chỗ họ học cách làm người, là phương tiện cho cảm tính tôn giáo của họ triển nở, cung cấp cho họ sự bền vững cần thiết để con trẻ lớn lên trong hài hoà và cho các bậc cha mẹ chu toàn sứ mệnh giáo dục của mình đối với con cái.
Vì tin tuởng vào tầm quan trọng đặc biệt của gia đình đối với tương lai nhân loại và Hội Thánh, nên ĐGH Gioan Phaolô II đã đặt gia đình vào một trong những vị trí ưu tiên trong chương trình mục vụ của Hội Thánh trước thềm đệ tam thiên kỷ, nhất là khi cái cơ cấu nền tảng này đang trải qua một cơn khủng hoảng tận căn rễ và lan rộng khắp nơi. Cần phải bảo đảm rằng, qua một cuộc đào tạo mang tính chất Tin Mừng ngày càng toàn diện hơn, gia đình Kitô hữu sẽ chứng minh được một cách hùng hồn rằng: việc sống đời hôn nhân một cách trọn vẹn phù hợp với kế hoạch của Thiên Chúa và mưu cầu thiện ích chân thật cho con người, cho đôi vợ chồng và cho con cái vốn yếu đuối mỏng manh là một việc hoàn toàn có thể làm được.
Những nguy hiểm và đe doạ đang chực chờ gia đình hôm nay
Tư tưởng của ĐGH Gioan Phaolô đệ nhị đã được ĐGH Biển Đức XVI kế thừa khi ngài tuyên bố trong một diễn văn rằng: gia đinh là một vấn nạn then chốt đòi hỏi chúng ta phải tập trung mọi nỗ lực mục vụ tối đa. Nó đâm rễ sâu vào tận trái tim thế hệ trẻ, gồng mình chịu lấy mũi dùi của biết bao vấn đề, nhưng đồng thời nâng đỡ và giải quyết đươc một số trường hợp hầu như đã tuyệt vọng. Trong bầu khí văn hoá hôm nay, gia đình đang bị đe dọa rình rập tứ bề. Các cuộc phối hợp vợ chồng vốn tự nó đã mong manh và dễ lung lay, thế mà còn chất chồng thêm cái xu hướng xã hội và văn hóa lan tràn khắp nơi đang công kích đặc tính duy nhất và sứ mệnh đặc biệt của gia đình vốn được xây dựng trên hôn nhân nữa.
Một hoàn cảnh bất lợi cho gia đình
Ngày nay ta đang phải chấp nhận một cách dễ dãi và nông cạn cái gọi là “một chọn lựa khác” của gia đình, được mô tả như là truyền thống. Do đó, sự chú tâm lại được chuyển từ vấn đề ly dị sang qua vấn đề đôi lứa thực tế, từ việc chữa trị chứng vô sinh nơi phụ nữ sang qua việc sinh sản được y khoa trợ lực, từ phá thai sang nghiên cứu và vận dụng tế bào gốc lấy từ phôi thai, từ vấn đề viên thuốc ngừa thai sang qua viên thuốc sáng hôm sau, vốn cũng chỉ là một thứ thuốc phá thai mà thôi. Việc hợp pháp hóa phá thai đã trở thành một hiện tượng toàn cầu rồi. Việc ban phát các quyền lợi và phúc lợi của gia đình cho những cặp sống chung tạm bợ mà không hề muốn tự cam kết chính thức trong một thứ hôn nhân dù chỉ mang tính dân sự cũng đang thành hình. Đây là trường hợp chính thức thừa nhận những cuộc kết hôn thực tế bao gồm các cặp đồng phái mà đôi khi còn đòi quyền thừa nhận con nuôi, và do đó gây ra những vấn đề nghiêm trọng về mặt tâm lý, xã hội và pháp lý.
Chính vì thế, gương mặt và bản chất chân thực của gia đình đã biến dạng. Thêm vào những điểm vừa nói ở trên, phải kể đến một nét nổi bật là xu hướng ngày càng cá nhân hóa và giản lược hoá kích thước gia đình, đi từ mô thức gia đình đa thế hệ tới gia đình “hạt nhân” vốn chỉ giới hạn vào một cha, một mẹ, và một con. Tệ hại hơn nữa, công luận không còn thừa nhận, tự bên trong gia đình, vốn xây dựng trên hôn nhân, cái tế bào căn bản của xã hội và là một thứ phúc lợi không có không được.
Một giải pháp dễ dàng: Ly dị
Trong ánh sáng bầu khí văn hoá này, nhất là nơi xã hội Tây phương, thiết tưởng cần nhắc lại một đoạn Tin Mừng trong đó Chúa Giêsu nói về hôn nhân. “Có mấy người Pharisêu đến gần Đức Giêsu và hỏi rằng: ‘Thưa Thầy, chồng có được phép rẫy vợ không?’ Họ hỏi thế là để thử Người. Người đáp: ‘Thế ông Môsê đã truyền dậy các ông điều gì?’ Họ trả
lời: ‘Ông Môsê đã cho phép viết giấy ly dị mà rẫy vợ.’ Đức Giêsu nói với họ: ‘Chính vì các ông lòng chai dạ đá, nên ông Môsê mới viết điều răn đó cho các ông. Còn lúc khởi đầu công trình tạo dựng, Thiên Chúa đã làm nên con người có nam có nữ; vì thế, người đàn ông sẽ lìa cha mẹ mà gắn bó với vợ mình, và cả hai sẽ thành một xương một thịt. Như vậy, họ không còn là hai, nhưng chỉ là một xương một thịt. Vây sự gì Thiên Chúa đã phối hợp, loài người không được phân ly.” (Mc. 10:2-9)
Thiết tưởng đây là một bản văn rất rõ nét, bởi vì nó ám chỉ hôn nhân như là cội nguồn và nền tảng của gia đình, nhưng nhất là vì nó cho thấy dòng tư tưởng của Chúa Giêsu. Ngài không rơi vào cái bẫy chủ nghĩa duy luật, chỉ đề cập đến điều được phép làm hay bị cấm đoán, nhưng Ngài bắt đầu đi từ dự định nguyên thủy của Tạo Hóa. Ai hiểu ý Tạo Hóa hơn chính Ngài? Chính trong dự định này mà ta tìm thấy tin mừng về gia đình.
Trong khi thừa nhận rằng quả là có nhiều gia đình đang sống cái giá trị của một phối hợp bền vững và chung thủy, ta vẫn phải nhìn nhận sự kiện là bản chất tạm bợ của sợi dây hôn nhân chính là một trong những đặc trưng của thế giới đương đại. Nó không chừa một đại lục nào, và có thể thấy được nơi mọi nấc thang xã hội. Đây là cách thực hành thường làm suy yếu gia đình và làm mất giá trị của sứ mệnh giáo dục nơi cha mẹ. Nếu sự lung lay này không bị loại trừ, hoặc tệ hơn nữa, nếu cứ coi nó như chuyện thường tình, thì sẽ dễ đưa đến ly thân hay ly dị, vốn được coi là con đường thoát thân duy nhất ra khỏi cơn khủng hoảng.
Một não trạng như thế sẽ làm suy yếu cặp hôn nhân và làm cho sự dòn mỏng của họ càng dễ gây phương hại thêm. Cứ buông xuôi mà chẳng cần phấn đấu là chuyện xẩy ra thường ngày. Một thầu hiểu đúng đắn chân giá trị của hôn nhân và một niềm tin sắt đá sẽ giúp việc vượt qua càng mang nét can trường và đầy phẩm giá, cho dù gặp phải những khó khăn nghiêm trọng nhất.
Về ly dị, phải nói rằng đó không chỉ là một vấn đề mang tính cách pháp lý. Đó không phải là một cuộc khủng hoảng rồi sẽ bay đi. Nó ghi đậm ảnh hưởng lâu dài trên kinh nghiệm con người. Nó là một vấn đề về tương quan, một mối tương quan gẫy đổ. Nó lưu lại một dấu ấn không phai mờ trên từng phần tử của gia đình. Nó tạo ra sự yếu kém về mặt tài chánh, tình cảm và nhân bản, kéo theo những hậu quả sâu đậm trên người vợ và con cái. Đó là chưa nói đến cái giá rất tốn kém về mặt xã hội.
Điều cần lưu ý là các yếu tố góp phần vào việc gia tăng mức ly dị thì muôn vẻ muôn mầu, chưa kể đến các khác biệt theo từng mỗi quốc gia. Môi trường văn hoá hôm nay ngày càng tục hóa hơn lên khiến đã tạo ra cái khái niệm sai lạc về tự do, sợ dấn thân, muốn sống chung mà không bị ràng buộc, việc tầm thường hoá phái tính (theo kiểu nói của Đức cố GH Gioan Phaolô II), cũng như những bổn phận về mặt tài chánh, vẫn thường góp phần đưa đến ly thân. Kiểu sống, thời trang, trình diễn, quảng cáo, tất cả đều phủ lấy giá trị hôn nhân bằng một tấm màn hoài nghi, rồi hô hoán ầm ĩ lên rằng cái ý nghĩ về sự tự hiến hỗ tương giữa vợ chồng cho đến lúc chết quả là một điều không tưởng, làm suy yếu đi thể chế gia đình, và khiến không còn kính trọng gia đình nữa. Rốt cuộc đưa đến việc phủ nhận gia đình để bưng về nhà những kiểu thức gia đình hàng mã.
Riêng tư hoá hôn nhân
Trong các hiện tượng vừa nêu, phải kể đến sự nổi dậy của chủ nghĩa cá nhân triệt để, biểu lộ qua muôn vàn hình thức sinh hoạt con người: trong đời sống kinh tế thì cạnh tranh ráo riết; trong nếp sống xã hội, thì phân biệt đối xử hay kỳ thị dưới nhiều hình thức. Chủ nghĩa cá nhân như thế chẳng bao giờ cổ súy cho việc tự hiến quảng đại, chung thủy và lâu bền. Lẽ tất nhiên cũng chẳng giúp giải quyết được gì cho vấn đề khủng hoảng hôn nhân.
Kết quả là các giới chức thẩm quyền, có trách nhiệm trên phúc lợi chung và trong việc nối kết xã hội, thì chính họ lại nuôi dưỡng thứ chủ nghĩa cá nhân này, bằng cách cứ để nó tự do thao túng qua những luật lệ thích đáng (tỉ như các khế ước dân sự), vốn được trình bầy, ít là một cách mặc nhiên, như là một chọn lựa khác của hôn nhân. Vấn đề còn tệ hơn nữa nếu nói đến các phối hợp đồng phái, trong đó người ta còn đòi cho bằng được quyền thừa nhận con nuôi. Khi làm thế, các luật gia và chính phủ đã phá hoại thể chế hôn nhân trong công luận, và còn góp phần gia tăng nhiều hơn nưã các vấn đề họ không thể nào giải đáp nổi. Như thế, hôn nhân không còn được coi như một thiện ích xã hội nữa, và việc riêng tư hóa hôn nhân chỉ góp phần làm giảm thiểu và loại trừ luôn cái tình trạng công khai của nó thêm nữa mà thôi.
Cái ý thức hệ xã hội về tự do ngụy tạo này thúc bách con người hoạt động tiên quyết cho hạnh phúc riêng mình, cho lợi ích riêng mình. Lời cam kết hướng về người vợ hay ngườì chồng được coi như một thứ khế ước đơn giản có thể duyệt đi duyệt lại bao nhiêu lần cũng được; lời đoan hứa chỉ có giá trị giới hạn, và người ta chỉ có trách nhiệm về hành vi của chính mình mà thôi.
(còn tiếp)